In de Amerikaanse staat Montana heeft een rechter geoordeeld dat de staat het recht van jongeren op een schone en gezonde leefomgeving heeft geschonden. Het is voor het eerst dat een Amerikaanse rechter bepaalt dat de overheid de plicht heeft om burgers te beschermen tegen (de gevolgen van) klimaatverandering.
De zaak werd in 2020 aangespannen door een groep jongeren in de leeftijd van 2 tot 18 jaar. Zij stelden dat de staat Montana, door nieuwe fossiele-energieprojecten toe te staan, in strijd handelt met een bepaling van de grondwet van Montana waarin is bepaald dat de overheid het milieu moet beschermen en verbeteren. De rechter stelde de jongeren in het gelijk.
Het is de vraag of de uitspraak stand houdt in hoger beroep, maar met de uitspraak wordt hoe dan ook een signaal afgegeven.
Grondwet
In Montana is een beroep gedaan op de staatsgrondwet. Echter, niet alle staten in de VS hebben het recht op een gezond leefmilieu in hun grondwet opgenomen. Klimaatactivisten in Amerika zouden het liefst zien dat dit recht op een gezond klimaat vastgelegd wordt in de (federale) Amerikaanse grondwet.
Hoe zit dat in Nederland? Onze grondwet (artikel 21) bevat de volgende bepaling: De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu.
Een daadwerkelijk beroep op dit (sociale) grondrecht in het kader van klimaatvraagstukken blijkt in de praktijk moeilijk. Uit de geringe jurisprudentie is duidelijk op te maken dat het artikel geen afdwingbare norm bevat. Echter, er lijkt wel een ontwikkeling gaande waarbij in de rechtspraak meer en meer wordt getoetst aan het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (en dan specifiek de artikelen 2 – het recht op leven – en 8 – het recht op family-life). Op basis van die artikelen is in de Urgenda-zaken onder andere geoordeeld dat de Nederlandse Staat gehouden is om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.
Klimaatzaak
De toenemende zorg over klimaatverandering en de gevolgen hiervan op het leefmilieu, maken dat ook de vraag wordt gesteld of mensenrechten in het geding zijn. Momenteel ligt er een eerste klimaatzaak voor bij het Europese Hof. De zaak is tegen maar liefst 33 landen, waaronder Nederland, aangespannen door The Global Legal Action Network (GLAN) en zes Portugese kinderen/jongeren. Zij stellen dat de Staten onvoldoende maatregelingen treffen tegen de toenemende dreiging van klimaatverandering en dat daardoor het welzijn van de kinderen enjongeren, zowel fysiek als mentaal, concreet wordt aangetast. De zitting bij het Europese Hof staat gepland op 27 september 2023.
Nationale wetgeving
De VN heeft het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving in 2022 erkend als mensenrecht. Daarop riep de Raad van Europa lidstaten op dit recht vast te leggen in hun nationale wetgeving, maar Nederland heeft dat (nog) niet gedaan. Dat artikel 21 van onze grondwet toe is aan een ‘update’ blijkt ook uit het concept van de General Comment 26 van het VN-Kinderrechtencomité over kinderrechten en de leefomgeving met een speciale focus op klimaatverandering. Daarin is het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving ook opgenomen. De definitieve versie van General Comment 26 wordt op 18 september 2023 gelanceerd, maar dat het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving er in blijft staan, is zo goed als zeker.
