Een recent onderzoek van universitair docent en logopedist Mai Fleetwood Bird in een Nederlandse jeugdgevangenis laat zien dat 76,7% van de kinderen een ernstige taalstoornis heeft. Deze kinderen begrijpen vaak niet volledig wat er in het strafproces van hen wordt verwacht en hebben moeite om hun eigen verhaal uit te leggen. Bij kinderen buiten detentie ligt dit aandeel veel lager, tussen 7 tot 12%.
De uitkomsten maken duidelijk dat veel kinderen hun rechten in het strafproces niet volledig kunnen uitoefenen, waaronder het recht om hun mening te geven (artikel 12) en het recht op een pedagogische benadering binnen het jeugdstrafrecht (artikel 40), zoals vastgelegd in het VN-Kinderrechtenverdrag.
Taalproblemen zichtbaar in politieverhoren
Fleetwood Bird analyseerde dertig opnames van politieverhoren met kinderen als verdachten. In 87% van deze verhoren stuitten zij op problemen met taal en communicatie. Een treffend voorbeeld uit het onderzoek:
Een kind van 12 zit tegenover een politieverhoorder. De verdenking wordt voorgelezen: “En je wordt verdacht van voorbereidingshandelingen voor het plegen van een overval, diefstal door middel van geweld met twee personen, dan althans poging hiertoe. Is dat duidelijk?” De jongen reageert niet. De woorden glijden langs hem heen. Zijn stilzwijgen wordt niet opgevat als een gebrek aan begrip, maar dat blijkt het vaak wel te zijn.
Veel kinderen begrijpen niet alle woorden of juridische begrippen. Ze vertellen gebeurtenissen chaotisch of missen belangrijke details, waardoor ze zichzelf niet goed kunnen verdedigen. “Veel jongeren praten vloeiend, maar hebben een beperkte woordenschat en korte zinsconstructies. Professionals merken dit vaak niet op, waardoor taalproblemen onzichtbaar blijven”, vertelt Fleetwood Bird.
Beperkingen van taalvaardigheid raken meerdere kinderrechten
Taalproblemen beïnvloeden niet alleen het strafproces, maar ook het dagelijks leven van kinderen in detentie. Moeite met lezen, schrijven en schooltaken beperkt hun recht op onderwijs (artikel 28) en hun recht op ontwikkeling en ontplooiing, respect voor anderen, het leren van mensenrechten en hun voorbereiding op een verantwoordelijk leven in de samenleving, via onderwijs (artikel 29).
Kinderen kunnen hun mening nauwelijks uiten en ervaren dat hun stem in het strafproces niet wordt meegenomen. Dit staat haaks op het recht om hun mening te uiten (artikel 12) en de toelichting in General Comment 12, die benadrukt dat deze mening ook daadwerkelijk gehoord en serieus genomen moet worden. Het botst ook met het recht op een pedagogische benadering in het jeugdstrafrecht (artikel 40).
Deze rechten hangen samen: betere taal- en communicatievaardigheden helpen kinderen actief mee te doen in hun proces, hun mening te uiten en op te komen voor hun rechten.
Oplossingen eenvoudig, maar zelden toegepast
Fleetwood Bird noemt concrete oplossingen:
- Gebruik korte zinnen en eenvoudige woorden tijdens verhoren;
- Controleer regelmatig of jongeren begrijpen wat er wordt gevraagd;
- Visualiseer informatie waar mogelijk;
- Screen jongeren vooraf op taalproblemen;
- Betrek logopedisten bij verhoren, rechtbankzaken en tijdens detentie.
In andere landen maakt forensische logopedie – logopedie speciaal gericht op kinderen in het strafrecht – al onderdeel uit van het strafproces. In Nederland gebeurt dit nog nauwelijks, terwijl het kinderen helpt hun rechten echt uit te oefenen en de kans op herhaalde detentie verkleint.
Kans op herhaalde detentie groter
Het onderzoek laat zien dat jongeren met ernstige taalproblemen vaker opnieuw in aanraking komen met politie en justitie. Bij kinderen met een ernstige taalstoornis gebeurt dit ruim twee keer zo vaak als bij andere kinderen. Taalproblemen maken het moeilijk om verhoren, regels en afspraken goed te begrijpen, waardoor nieuwe conflicten met het strafrecht sneller ontstaan.
“Wie het principe van kindvriendelijk recht serieus neemt, kan taalproblemen niet negeren”, benadrukt Fleetwood Bird. Ze laat zien dat logopedie kinderen kan helpen beter te begrijpen wat er van hen wordt verwacht en zo de kans op herhaalde problemen verkleint.
Kindvriendelijk strafrecht vraagt extra aandacht
Het Kinderrechtencollectief vindt het zorgwekkend dat het grootste deel van de kinderen in detentie ernstige taalproblemen heeft, waardoor zij hun rechten niet volledig kunnen uitoefenen en moeilijk voor zichzelf opkomen: zonder extra aandacht en ondersteuning kan het strafproces voor deze kinderen niet volledig kindvriendelijk zijn.
Door taalproblemen zichtbaar te maken en kinderen tijdens detentie te ondersteunen, kan het strafrecht beter aansluiten bij hun behoeften en kunnen hun rechten, zoals beschreven in het VN-Kinderrechtenverdrag, écht worden beschermd.
